Piyasalar alti aydir Lehman'i gözüne kestirmisti. Mali sikintilari ayyuka çikan Bearn Stearns ile sektorün devlerinden Morgan Stanley arasinda martta kiyilan zoraki nikâhi müteakip gözler Lehman'a çevrilmisti.
Canina kasteden saldirilara karsi, Lehman çareyi pazar günü borçlularina karsi legal korunma basvurusu yapmakta aradi. Bu Chapeter 11 denen bir iflas tarzidir. Buna göre hâlâ ayakta kalabilecegi düsünülen firmalara, borçlulari ile anlasma yapmasina firsat verilir.
Wall Street'in gözdelerinden biri olan bu büyük banka da, esasinda kendini kurtaracak bir beyaz atli prensi bos gözlerle haftalardir bekledi. Kore Devlet Yatirim Bankasi, ilk önce bir umut verdi, ama pazarlik sirasinda ne gördüyse daha sonra ilgisini yitirdi. Ingiliz bankasi Barclays de Bearn Stearns operasyonunda devletçe saglanan 29 milyar dolar gibi borç garantisi alamayinca hafta sonu masadan çekildi. Amerikan Hazinesi ve Merkez Bankasi da Fannie Mae and Freddie Mac adli dev mortgage bankalarini daha yeni kurtardiklarindan, Lehman için yapilacak kurtarma operasyonunun artik aliskanlik yapacagi korkusuna kapildi. Devlet tarafindan kayirma bankalari rasyonel olmayan kararlar almaya da tesvik ediyordu. Yüksek kâr hirsiyla riskli yatirimlara girisiyorlardi. Isler ters giderse zarari Hazine ödüyor, düz giderse de bütün kârlar bankaya kaliyordu. Bu sartlarda otoriteler yeni bir can simidini daha dalganin ortasina atmadi. Hazine ve FED ayrica, piyasalarin 6 aydir Lehman'in iflasina hazirlandigini ve önlemler aldigini düsünüyor. Ayrica, Lehman portföyünde Bearn Stearns gibi muhatap riski de çok az diye inaniliyor. Yalniz tehlike, sistemik risk tehlikesidir. Lehman'in problemi Merrill Lynch'i de vurdu ve diger bankalar hakkinda da süphe uyandirdi. New York'tan Londra'ya, oradan Tokyo'ya her yerde bankalar deger kaybediyor.
Bu kriz daha da derinlesecek. Insanlar evlerinden, islerinden oluyor. Asirlik çinarlar devriliyor. Amerika'nin imaji yerlerde. O yüzden dün Zaman'daki yazimda (Sultan Bernanke ve Yeniçeriler) belirttigim gibi piyasalar burunlarindan soluyor. Önüne geleni cezalandiriyorlar. Ne zaman hinçlarini alirlarsa duracaklar. Bu son kayiplar biraz olsun yüreklerine su serpmis olabilir. Yalniz son yillarda bu noktaya gidip gidip geliyoruz. Demek ki sistemde sorun var. Amerikan ve dünya finans sektörü en büyük reformdan en son 1933'te geçmis, ondan sonra da sikinti veren belli noktalar için peyderpey ara yasalar çikarilmisti. O sistem dünyayi ve Amerika'yi 75 sene tasidi, ama artik o elbise dar geliyor. Sistemin gözden geçirilmesi lazim.
Kisa dönemde piyasalara ve bankalara güven kolay kolay geri gelmeyecektir. O yüzden borsa ve kâgit yatirimi pek gözde olmayacaktir. Para, park edecek yer ariyor. Altin ve emtiaya yönelmeye basladi bile. Dolar dünyada kisa dönemde önemli ölçüde deger kaybedecektir, ama belli reformlar yapilir ve piyasalarin gazabi kötü gidisatla diner ve üzerinde olduklari gemide herkesin ve kendilerinin de tehlikede oldugunu anlarlarsa, ekonomi dibe vurdugu yerden tirmanmaya baslayacaktir. En son kurbanlar krizin süresini kisaltmistir. Yolun yarisindayiz diyorlardi büyük otoriteler. Ben de üçte ikisini aldigimizi tahmin ediyorum. Amerikan ekonomisinin problemleriyle Avrupa ve Japonya da durgunluga girmistir. En büyük alicilari sikintida olan Çin ve bizim gibi ülkeler de ihracat konusunda zorlanacaktir.
Su anda açiklanan her çözüm ara çözümdür. Oturup finans anayasasini bastan ele almamiz lazimdir. Hem de beynelmilel mutabakatla.
PROF.IHSAN ISIK
Amerikan Türk Ticaret Odasi (ATCOM) Baskani
Dünya Türk Is Konseyi Amerika Bölge Komitesi Üyesi & Rowan Üniversitesi Ögretim Üyesi 